Câu chuyện gốm Bát Tràng qua những gì còn lại

Câu chuyện gốm Bát Tràng qua những gì còn lại

Câu chuyện gốm Bát Tràng qua truyền thuyết làng, tư liệu bảo tàng, các mốc từ năm 1352 tới di sản quốc gia 2019, những dòng men cổ và cách nghề truyền đời.

Câu chuyện gốm Bát Tràng qua truyền thuyết làng, tư liệu bảo tàng, các mốc từ năm 1352 tới di sản quốc gia 2019, những dòng men cổ và cách nghề truyền đời.

·

Đọc khoảng 8 phút

Biên soạn: Đội nội dung Cương Duyên

Ảnh đen trắng dãy kệ xếp đầy bình gốm mộc trong xưởng

Về nghề gốm Bát Tràng có hai thứ hay bị trộn vào nhau: chuyện làng kể lại, và hiện vật còn giữ được. Hai thứ ấy không nói cùng một điều.

Câu chuyện gốm Bát Tràng đọc rõ nhất qua những gì còn lại: đồ gốm trong sưu tập bảo tàng, dòng minh văn khắc trên đồ gốm, và chính cái tên làng gắn với khúc sông Hồng. Phần truyền lại thì kể một đường khác, và nó có giá trị riêng.

Chuyện làng kể lại

Theo truyền thuyết lưu trong làng, người Bát Tràng có gốc từ vùng Bồ Bát, nay thuộc Ninh Bình, theo dòng di cư ra bắc rồi dừng lại ở dải đất ven sông Hồng có đất sét trắng.

Chuyện này được kể qua nhiều đời và gắn với các dòng họ trong làng. Nó giải thích cả tên gọi: bát là bát ăn, tràng là chỗ đất rộng, hoặc theo cách hiểu khác thì gắn với lò và chỗ làm.

Đây là truyền thuyết, không phải tư liệu. Nó không kém giá trị vì thế, nhưng nên gọi đúng tên, vì làng nghề nào cũng có phần chuyện kể của mình.

Làng gốm Bát Tràng bên sông Hồng

Những gì còn lại nói gì

Phần chắc chắn hơn nằm ở hiện vật. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có sưu tập gốm Bát Tràng, và những món trong đó cho biết vài điều mà truyền thuyết không cho.

Thứ nhất là dòng men. Gốm men rạn Bát Tràng có mặt trong sưu tập bảo tàng, cho thấy dòng men này đã được làm và được coi trọng từ nhiều thế kỷ trước.

Thứ hai là minh văn. Một số món gốm men rạn Bát Tràng mang chữ khắc trên thân, ghi tên người đặt, nơi đặt, hoặc dịp làm ra đồ gốm đó. Đây là loại tư liệu quý, vì nó tự nói về hoàn cảnh của chính nó.

Thứ ba là nơi đồ gốm được dùng. Đồ Bát Tràng có trong đình chùa, từ đường và nhà dân, không chỉ trong cung. Nghĩa là đây là nghề phục vụ đời sống thường ngày chứ không chỉ làm cho tầng lớp trên.

Các mốc có ghi chép

Nối các nguồn sử liệu, khảo cổ và văn bản nhà nước lại thì có được một đường thời gian khá rõ.

Thời điểm

Điều được ghi lại

Thế kỷ 13 đến 14

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xếp là thời gốm Bát Tràng hình thành

Năm 1352

Đại Việt sử ký toàn thư nhắc tới vùng đất này với tên xã Bát

Cuối thế kỷ 14, đầu thế kỷ 15

Đồ gốm như chậu hoa nâu, đĩa hoa lam được tìm thấy ở Lê Xá, Đào Xuyên, gần Bát Tràng

Thế kỷ 15

Dư địa chí của Nguyễn Trãi chép làng Bát Tràng làm đồ bát chén

Thế kỷ 15 đến 16

Theo giới thiệu của Bảo tàng khi trưng bày năm 2023, sản xuất chuyên hoá cao, đồ tiêu thụ trong nước và xuất khẩu

Cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18

Nhiều làng gốm tàn lụi, Bát Tràng vẫn trụ được nhờ đồ gia dụng

Năm 1958

Công trình thuỷ nông Bắc Hưng Hải chia vùng đất này làm hai

Ngày 20/12/2019

Quyết định 4610/QĐ-BVHTTDL đưa nghề gốm Bát Tràng vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia

Hội làng Bát Tràng là một di sản khác, được công nhận riêng vào cuối năm 2024.

Vì sao lại là chỗ này

Nghề gốm không mọc ở đâu cũng được. Ba điều kiện quyết định, và dải đất ven sông Hồng này có cả ba.

Điều kiện

Vì sao cần

Đất sét phù hợp

Nguyên liệu chính. Không phải đất nào cũng chịu được nhiệt nung cao

Đường sông

Gốm nặng và dễ vỡ. Trước khi có đường bộ tốt, sông là cách chở duy nhất

Gần kinh thành

Có nơi tiêu thụ ổn định và có người đặt hàng đều

Điều kiện thứ hai là điều kiện làm nên làng nghề. Một làng gốm xa sông thì sản phẩm không đi được xa, và nghề không lớn lên được.

Các dòng men cổ của Bát Tràng

Sưu tập của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi các dòng men rạn, rạn kết hợp vẽ lam, men nâu, men vàng và men nhiều màu. Phần giải thích dưới đây là kiến thức chung về gốm, mỗi xưởng có công thức riêng.

Dòng men

Làm thế nào

Nhận ra bằng mắt

Men lam

Vẽ hoa văn bằng ôxit cobalt lên xương gốm, phủ men trong rồi nung. Màu lam nằm dưới men

Sắc xanh đậm nhạt theo nét bút, sờ thấy phẳng dưới lớp men

Men rạn

Lớp men và xương co lại khác nhau khi nguội, tạo các đường rạn. Thợ có thể xát màu cho đường rạn hiện rõ

Mạng đường rạn đều chạy khắp mặt sản phẩm, đây là chủ ý chứ không phải lỗi

Men nâu

Màu đến từ ôxit sắt có trong men

Nâu nhạt tới nâu sẫm, thường trầm và dày

Men ngọc

Lượng nhỏ sắt trong men cho sắc xanh khi nung thiếu ôxy

Xanh lá ngả xám, trong, ít hoa văn

Men vàng, men nhiều màu

Có trong sưu tập đồ thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20

Hay gặp trên đồ thờ và đồ trang trí thời Nguyễn

Trên nền men ấy, các mô típ quen thuộc là rồng, phượng, sen. Nghĩa của chúng nằm ở bài ý nghĩa hoa văn truyền thống trên đồ gốm.

Nghề truyền theo nhà

Gốm Bát Tràng truyền trong họ và trong nhà, không truyền qua trường lớp. Cách truyền ấy quyết định hình hài của nghề tới tận bây giờ.

Người học nghề bắt đầu từ việc phụ: nhào đất, xếp lò, lau sản phẩm. Phần kỹ thuật đến sau, và mỗi nhà giữ cách riêng của mình.

Vì thế trong cùng một làng, hai xưởng cạnh nhau có thể cho ra hai sắc men khác nhau dù cùng gọi là men lam. Sự khác nhau ấy không phải lỗi, nó là dấu của từng nhà.

Ở Cương Duyên, nghề đi qua ba thế hệ: cụ Phạm Tiến Môn làm nghề từ năm 1961, Phạm Duy Cương gắn với mốc thương hiệu năm 1991, và thế hệ con cháu hiện tại. Phạm Duy Cương được phong Nghệ nhân Ưu tú năm 2025.

Xưởng gốm tại Bát Tràng

Làng nghề hôm nay

Bát Tràng bây giờ vừa là làng nghề vừa là điểm đến. Điều đó tạo ra hai lớp: lớp bán buôn cho khách tham quan, và lớp xưởng làm hàng đặt.

Hai lớp này khác nhau khá xa về sản phẩm. Hàng bày ở chợ gốm phần nhiều là đồ sản xuất nhanh. Đồ làm tay theo đặt hàng thì nằm trong các xưởng, ít khi bày ra.

Người muốn xem đồ làm tay nên hỏi thẳng để vào xưởng, thay vì chỉ đi chợ gốm. Cách phân biệt đồ làm tay với đồ nhân bản nằm ở bài gốm sứ công nghiệp và thủ công.

Các bước làm ra một sản phẩm được kể ở bài quy trình tạo nên một sản phẩm gốm sứ thủ công.

Câu hỏi thường gặp

Gốm Bát Tràng có từ bao giờ?

Sử liệu nhắc vùng đất này là xã Bát trong Đại Việt sử ký toàn thư năm 1352, và Dư địa chí của Nguyễn Trãi ở thế kỷ 15 chép làng làm đồ bát chén. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xếp gốm Bát Tràng hình thành vào thế kỷ 13 đến 14. Tính ra nghề đã có khoảng bảy thế kỷ. Truyền thuyết làng về dòng di cư từ Bồ Bát là phần kể riêng, không trộn với các mốc này.

Minh văn trên gốm là gì?

Là dòng chữ khắc hoặc viết trên thân sản phẩm, thường ghi tên người đặt, nơi đặt hoặc dịp làm. Với người nghiên cứu thì đây là loại thông tin quý nhất trên một sản phẩm gốm.

Gốm Bát Tràng khác gốm vùng khác ở đâu?

Khác chủ yếu ở dòng men và ở nhóm sản phẩm. Bát Tràng gắn với men rạn, men lam và nhóm đồ thờ. Các làng gốm khác có thế mạnh riêng ở nhóm khác.

Đến Bát Tràng thì xem gì?

Chợ gốm cho thấy mặt hàng phổ thông. Muốn thấy phần nghề thì phải vào xưởng, xem khâu chuốt và khâu vẽ. Nhiều xưởng cho khách vào nếu hỏi trước.

Nguồn tham khảo

Đọc thêm

Đăng

Cập nhật

Hỏi Cương Duyên

Nếu quý khách cần hỏi thêm về bài này hay về một mẫu cụ thể, Cương Duyên sẵn sàng giải đáp qua hotline 0968 505 268, Zalo hoặc Facebook.

Cùng nhóm Làng nghề Bát Tràng