
Về nghề gốm Bát Tràng có hai thứ hay bị trộn vào nhau: chuyện làng kể lại, và hiện vật còn giữ được. Hai thứ ấy không nói cùng một điều.
Câu chuyện gốm Bát Tràng đọc rõ nhất qua những gì còn lại: đồ gốm trong sưu tập bảo tàng, dòng minh văn khắc trên đồ gốm, và chính cái tên làng gắn với khúc sông Hồng. Phần truyền lại thì kể một đường khác, và nó có giá trị riêng.
Chuyện làng kể lại
Theo truyền thuyết lưu trong làng, người Bát Tràng có gốc từ vùng Bồ Bát, nay thuộc Ninh Bình, theo dòng di cư ra bắc rồi dừng lại ở dải đất ven sông Hồng có đất sét trắng.
Chuyện này được kể qua nhiều đời và gắn với các dòng họ trong làng. Nó giải thích cả tên gọi: bát là bát ăn, tràng là chỗ đất rộng, hoặc theo cách hiểu khác thì gắn với lò và chỗ làm.
Đây là truyền thuyết, không phải tư liệu. Nó không kém giá trị vì thế, nhưng nên gọi đúng tên, vì làng nghề nào cũng có phần chuyện kể của mình.

Những gì còn lại nói gì
Phần chắc chắn hơn nằm ở hiện vật. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có sưu tập gốm Bát Tràng, và những món trong đó cho biết vài điều mà truyền thuyết không cho.
Thứ nhất là dòng men. Gốm men rạn Bát Tràng có mặt trong sưu tập bảo tàng, cho thấy dòng men này đã được làm và được coi trọng từ nhiều thế kỷ trước.
Thứ hai là minh văn. Một số món gốm men rạn Bát Tràng mang chữ khắc trên thân, ghi tên người đặt, nơi đặt, hoặc dịp làm ra đồ gốm đó. Đây là loại tư liệu quý, vì nó tự nói về hoàn cảnh của chính nó.
Thứ ba là nơi đồ gốm được dùng. Đồ Bát Tràng có trong đình chùa, từ đường và nhà dân, không chỉ trong cung. Nghĩa là đây là nghề phục vụ đời sống thường ngày chứ không chỉ làm cho tầng lớp trên.
Các mốc có ghi chép
Nối các nguồn sử liệu, khảo cổ và văn bản nhà nước lại thì có được một đường thời gian khá rõ.
Thời điểm | Điều được ghi lại |
|---|---|
Thế kỷ 13 đến 14 | Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xếp là thời gốm Bát Tràng hình thành |
Năm 1352 | Đại Việt sử ký toàn thư nhắc tới vùng đất này với tên xã Bát |
Cuối thế kỷ 14, đầu thế kỷ 15 | Đồ gốm như chậu hoa nâu, đĩa hoa lam được tìm thấy ở Lê Xá, Đào Xuyên, gần Bát Tràng |
Thế kỷ 15 | Dư địa chí của Nguyễn Trãi chép làng Bát Tràng làm đồ bát chén |
Thế kỷ 15 đến 16 | Theo giới thiệu của Bảo tàng khi trưng bày năm 2023, sản xuất chuyên hoá cao, đồ tiêu thụ trong nước và xuất khẩu |
Cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18 | Nhiều làng gốm tàn lụi, Bát Tràng vẫn trụ được nhờ đồ gia dụng |
Năm 1958 | Công trình thuỷ nông Bắc Hưng Hải chia vùng đất này làm hai |
Ngày 20/12/2019 | Quyết định 4610/QĐ-BVHTTDL đưa nghề gốm Bát Tràng vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia |
Hội làng Bát Tràng là một di sản khác, được công nhận riêng vào cuối năm 2024.
Vì sao lại là chỗ này
Nghề gốm không mọc ở đâu cũng được. Ba điều kiện quyết định, và dải đất ven sông Hồng này có cả ba.
Điều kiện | Vì sao cần |
|---|---|
Đất sét phù hợp | Nguyên liệu chính. Không phải đất nào cũng chịu được nhiệt nung cao |
Đường sông | Gốm nặng và dễ vỡ. Trước khi có đường bộ tốt, sông là cách chở duy nhất |
Gần kinh thành | Có nơi tiêu thụ ổn định và có người đặt hàng đều |
Điều kiện thứ hai là điều kiện làm nên làng nghề. Một làng gốm xa sông thì sản phẩm không đi được xa, và nghề không lớn lên được.
Các dòng men cổ của Bát Tràng
Sưu tập của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi các dòng men rạn, rạn kết hợp vẽ lam, men nâu, men vàng và men nhiều màu. Phần giải thích dưới đây là kiến thức chung về gốm, mỗi xưởng có công thức riêng.
Dòng men | Làm thế nào | Nhận ra bằng mắt |
|---|---|---|
Men lam | Vẽ hoa văn bằng ôxit cobalt lên xương gốm, phủ men trong rồi nung. Màu lam nằm dưới men | Sắc xanh đậm nhạt theo nét bút, sờ thấy phẳng dưới lớp men |
Men rạn | Lớp men và xương co lại khác nhau khi nguội, tạo các đường rạn. Thợ có thể xát màu cho đường rạn hiện rõ | Mạng đường rạn đều chạy khắp mặt sản phẩm, đây là chủ ý chứ không phải lỗi |
Men nâu | Màu đến từ ôxit sắt có trong men | Nâu nhạt tới nâu sẫm, thường trầm và dày |
Men ngọc | Lượng nhỏ sắt trong men cho sắc xanh khi nung thiếu ôxy | Xanh lá ngả xám, trong, ít hoa văn |
Men vàng, men nhiều màu | Có trong sưu tập đồ thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 | Hay gặp trên đồ thờ và đồ trang trí thời Nguyễn |
Trên nền men ấy, các mô típ quen thuộc là rồng, phượng, sen. Nghĩa của chúng nằm ở bài ý nghĩa hoa văn truyền thống trên đồ gốm.
Nghề truyền theo nhà
Gốm Bát Tràng truyền trong họ và trong nhà, không truyền qua trường lớp. Cách truyền ấy quyết định hình hài của nghề tới tận bây giờ.
Người học nghề bắt đầu từ việc phụ: nhào đất, xếp lò, lau sản phẩm. Phần kỹ thuật đến sau, và mỗi nhà giữ cách riêng của mình.
Vì thế trong cùng một làng, hai xưởng cạnh nhau có thể cho ra hai sắc men khác nhau dù cùng gọi là men lam. Sự khác nhau ấy không phải lỗi, nó là dấu của từng nhà.
Ở Cương Duyên, nghề đi qua ba thế hệ: cụ Phạm Tiến Môn làm nghề từ năm 1961, Phạm Duy Cương gắn với mốc thương hiệu năm 1991, và thế hệ con cháu hiện tại. Phạm Duy Cương được phong Nghệ nhân Ưu tú năm 2025.

Làng nghề hôm nay
Bát Tràng bây giờ vừa là làng nghề vừa là điểm đến. Điều đó tạo ra hai lớp: lớp bán buôn cho khách tham quan, và lớp xưởng làm hàng đặt.
Hai lớp này khác nhau khá xa về sản phẩm. Hàng bày ở chợ gốm phần nhiều là đồ sản xuất nhanh. Đồ làm tay theo đặt hàng thì nằm trong các xưởng, ít khi bày ra.
Người muốn xem đồ làm tay nên hỏi thẳng để vào xưởng, thay vì chỉ đi chợ gốm. Cách phân biệt đồ làm tay với đồ nhân bản nằm ở bài gốm sứ công nghiệp và thủ công.
Các bước làm ra một sản phẩm được kể ở bài quy trình tạo nên một sản phẩm gốm sứ thủ công.
Câu hỏi thường gặp
Gốm Bát Tràng có từ bao giờ?
Sử liệu nhắc vùng đất này là xã Bát trong Đại Việt sử ký toàn thư năm 1352, và Dư địa chí của Nguyễn Trãi ở thế kỷ 15 chép làng làm đồ bát chén. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xếp gốm Bát Tràng hình thành vào thế kỷ 13 đến 14. Tính ra nghề đã có khoảng bảy thế kỷ. Truyền thuyết làng về dòng di cư từ Bồ Bát là phần kể riêng, không trộn với các mốc này.
Minh văn trên gốm là gì?
Là dòng chữ khắc hoặc viết trên thân sản phẩm, thường ghi tên người đặt, nơi đặt hoặc dịp làm. Với người nghiên cứu thì đây là loại thông tin quý nhất trên một sản phẩm gốm.
Gốm Bát Tràng khác gốm vùng khác ở đâu?
Khác chủ yếu ở dòng men và ở nhóm sản phẩm. Bát Tràng gắn với men rạn, men lam và nhóm đồ thờ. Các làng gốm khác có thế mạnh riêng ở nhóm khác.
Đến Bát Tràng thì xem gì?
Chợ gốm cho thấy mặt hàng phổ thông. Muốn thấy phần nghề thì phải vào xưởng, xem khâu chuốt và khâu vẽ. Nhiều xưởng cho khách vào nếu hỏi trước.
Nguồn tham khảo
Đọc thêm
Hỏi Cương Duyên
Nếu quý khách cần hỏi thêm về bài này hay về một mẫu cụ thể, Cương Duyên sẵn sàng giải đáp qua hotline 0968 505 268, Zalo hoặc Facebook.