Bảo quản gốm sứ trong gia đình: giữ đồ bền đẹp từ lúc mới mua đến khi cất tủ

Trong nhà ai cũng có một chiếc bát hơi khác những chiếc còn lại, men đã xỉn đi, vành có vết mẻ nhỏ mà mẹ vẫn không nỡ bỏ. Nhìn nó mới thấy đồ gốm bền hay không, phần nhiều nằm ở cách dùng hằng ngày.

Muốn đồ gốm sứ bền đẹp, hãy ngâm và kiểm tra đồ mới trước khi dùng, rửa bằng nước ấm với xà phòng trung tính, tránh dụng cụ cứng và sốc nhiệt, lau khô rồi mới cất. Đồ trưng bày thì lau bụi hằng tuần, kiểm tra vết nứt mỗi quý, giữ độ ẩm quanh tủ ở mức vừa phải.

Vì sao nên để tâm đến chuyện bảo quản

Giữ lại vẻ đẹp và cả kỷ niệm

Một bộ gốm làm thủ công có khi là khoản tiền không nhỏ, lại thường gắn với một dịp nào đó trong nhà: quà cưới, quà tân gia, bộ đồ thờ từ đời ông bà. Giữ đúng cách thì những thứ ấy ở lại với gia đình được lâu, và tiền mua thay thế cũng bớt đi.

Vẻ đẹp của gốm nằm ở lớp men bóng và những đường hoa văn. Rửa sai, cất sai thì men mờ dần, xước lên từng vệt, căn phòng cũng mất đi một điểm nhìn dễ chịu.

Sạch sẽ cho bữa ăn hằng ngày

Vết nứt nhỏ trên bề mặt là chỗ cặn bẩn và vi khuẩn dễ bám, lại khó rửa. Chăm đồ đều tay thì sớm thấy dấu hiệu hư hỏng để thay. Với bát đĩa dùng mỗi ngày, bề mặt nhẵn, không nứt là điều nên giữ, vì lớp men còn tốt vừa dễ làm sạch vừa ngăn bẩn thấm vào cốt gốm.

Gốm, sứ và sành khác nhau thế nào khi chăm

Ba chất liệu này có độ bền và độ thấm nước khác nhau, nên cách giữ cũng không giống nhau.

Đồ mới mua cần làm gì trước khi dùng

Ngâm nước sạch 4-8 tiếng

Các cụ vẫn bảo ngâm cho đất giãn nở trước khi dùng, nhất là với đồ thủ công vừa qua một chặng vận chuyển dài. Việc ngâm còn làm trôi bụi và mảnh vụn nhỏ từ lúc sản xuất, coi như lần rửa đầu tiên. Cứ đặt đồ vào chậu nước sạch từ tối, sáng hôm sau là xong.

Xử lý bằng nước muối hoặc nước vo gạo

Theo kinh nghiệm dân gian, nước muối pha 2-3 thìa cà phê muối ăn trong 1 lít nước giúp làm sạch tạp chất bám trên bề mặt. Nước vo gạo là cách truyền thống của nhiều nhà Việt, được truyền từ đời này qua đời khác để làm sạch và làm dịu mặt gốm. Sau đó tráng lại bằng nước sạch.

Soi đèn tìm vết nứt

Ngâm xong và để khô, cầm món gốm đặt giữa mắt và nguồn sáng như bóng đèn hay khung cửa sổ, xoay chậm để xem có đường mảnh nào hiện ra không. Cách này hợp nhất với sứ thành mỏng. Một vết nứt nhỏ không để ý có thể lan rộng và vỡ về sau.

Gõ nhẹ nghe tiếng

Dùng đốt ngón tay gõ khẽ lên thành sản phẩm rồi lắng nghe. Ai từng đi chợ gốm với mẹ chắc còn nhớ động tác này.

• Tiếng vang trong, ngân dài: đồ tốt, khó có lỗi.

• Tiếng tịt, khàn hoặc đục: có thể đã nứt, sứt hoặc lỗi cấu trúc bên trong.

Rửa và lau hằng ngày sao cho đúng

Các bước rửa

Rửa ngay sau bữa ăn là thói quen có ích nhất, để thức ăn chưa kịp khô cứng. Trình tự đơn giản:

• Ngâm nước ấm 2-3 phút.

• Thoa xà phòng trung tính, chà nhẹ bằng miếng bọt biển mềm.

• Tráng sạch bằng nước ấm.

• Lau khô bằng khăn mềm.

Dụng cụ nên dùng và nên tránh

Nên dùng miếng bọt biển mềm, khăn cotton, bàn chải lông mềm cho những kẽ khó với tới. Nên tránh búi cọ kim loại, bàn chải cứng, giấy nhám và chất tẩy có tính ăn mòn cao, vì chúng để lại vết xước, làm mờ men và tạo chỗ cho bẩn bám vào.

Nhiệt độ nước

Nước khoảng 30-40°C là vừa: xà phòng tan mỡ tốt mà gốm không bị sốc nhiệt. Gặp vết bẩn cứng đầu có thể tăng lên 45-50°C trong thời gian ngắn, rồi hạ dần. Đừng đổ nước sôi thẳng lên đồ đang lạnh, vì men dễ nứt, thậm chí vỡ cả chiếc bát.

Chọn nước rửa

Dung dịch có độ pH khoảng 6,5-7,5 là phù hợp nhất. Loại quá axit hay quá kiềm có thể ăn mòn men và làm mờ bề mặt. Đọc nhãn thì tránh sản phẩm chứa clo, amoniac hoặc chất tẩy trắng mạnh: chúng làm hại men, để lại mùi khó chịu, và không nên dính vào đồ đựng thức ăn.

Lau khô trước khi cất

Hơi ẩm còn sót lại dễ sinh nấm mốc và mùi hôi trong tủ. Dùng khăn cotton mềm hoặc khăn giấy tốt, lau từ trong ra ngoài, chú ý đáy chén và thành bát. Sau đó để khô thêm 10-15 phút rồi mới xếp vào tủ.

Mỗi loại đồ chăm theo nhịp nào

Muốn đọc thêm các mẹo cho đồ làng nghề, xem mẹo bảo quản gốm sứ Bát Tràng bền màu và bí quyết bảo quản gốm sứ tại nhà.

Đồ trưng bày nên bảo dưỡng theo lịch nào

Theo tuần, tháng, quý

• Hằng tuần: lau bụi bằng khăn cotton mềm, nhìn qua tình trạng bề mặt.

• Hằng tháng: làm sạch toàn bộ bằng nước ấm và xà phòng nhẹ. Có nhà đánh bóng bằng chút bột mì hoặc dầu ô liu, nếu làm thì nên thử ở chỗ khuất và lau sạch lại.

• Hằng quý: kiểm tra kỹ vết nứt, sứt mẻ, thay chất hút ẩm, đổi vị trí trưng bày nếu cần.

Kiểm tra và thay chất hút ẩm

Đặt gói silica gel hoặc than hoạt tính gần khu vực trưng bày, kiểm tra và thay sau mỗi 2-3 tháng hoặc khi gói đã bão hoà. Nếu có máy đo độ ẩm, giữ không khí quanh tủ ở khoảng 45-55%. Mùa nồm miền Bắc là lúc nên để ý nhất, vì ẩm cao làm mốc lên ở chân đế và những phần không men.

Những món gốm vẽ tay của Cương Duyên, xưởng gia đình cụ Phạm Tiến Môn làm nghề từ năm 1961 với hơn 60 năm kinh nghiệm, cũng cần được chăm như thế, để các đường hoa văn còn rõ sau nhiều năm. Một bộ bát nhiều năm vẫn trắng, xếp ngay ngắn trong tủ, nhiều khi kể về người giữ bếp nhiều hơn về người làm ra nó.

Câu hỏi thường gặp

Đồ gốm sứ mới mua có nhất thiết phải ngâm không?

Không bắt buộc, nhưng nên làm, nhất là với đồ thủ công và đồ sành. Ngâm 4-8 tiếng giúp trôi bụi, mảnh vụn, và là dịp xem lại vết nứt trước khi đưa vào dùng.

Có nên đổ nước sôi vào đồ gốm sứ để khử trùng?

Đừng đổ thẳng nước sôi lên đồ đang lạnh vì dễ gây nứt men. Nếu cần tráng nóng, làm ấm dần bằng nước ấm trước, rồi để đồ nguội tự nhiên.

Bao lâu nên kiểm tra đồ gốm trưng bày một lần?

Mỗi tuần nhìn qua khi lau bụi là đủ. Mỗi quý nên soi kỹ vết nứt, sứt mẻ, đồng thời xem lại chất hút ẩm và vị trí đặt.

Bát đĩa có vết nứt còn dùng được không?

Vết nứt là chỗ bẩn dễ bám và khó rửa, nên đồ đựng thức ăn có vết nứt rõ thì tốt hơn là thôi dùng. Nếu còn đẹp, có thể chuyển sang để trang trí hoặc cắm cây nhỏ.