
Chủ nhà mở khay, tráng ấm và chén bằng nước sôi rồi mới rót. Nhưng nước trà đầu tiên không chảy vào chén của khách mà dừng lại ở một chiếc chén to hơn.
Chén to ấy là chén tống, còn những chén nhỏ người uống cầm là chén quân. Trà rót qua chén tống để nước hoà đều, chén nào chia ra cũng đậm nhạt như nhau, cặn đọng lại ở chén lớn. Không phải nhà nào cũng dùng: có nhà rót vòng thẳng từ ấm, có nhà uống ấm lớn, chén lớn.
Chén tống, chén quân là gì
Trong bộ đồ trà kiểu cũ, chén tống là chiếc chén lớn, còn chén quân là các chén nhỏ hơn. Về số chén, một bài trên Báo Đầu tư ghi rằng thường một bộ đồ trà có ba chén quân và một chén tống để chuyên trà, tức rót trà từ ấm sang chén để chia ra.
Vì sao phải rót qua chén tống rồi mới chia chén quân
Việc trước hết của chén tống là chia đều. Bài về nếp tiếp khách của người Hà Nội trên cổng thông tin Hà Nội tả cách làm: chủ nhà rót trà vào chén lớn trước rồi mới chia sang các chén nhỏ, để cặn trà nằm lại ở chén lớn. Vietcetera cũng nói cùng ý khi gọi việc rót vào chén tống là để hoà vị trước khi chia cho người uống.
Chén tống còn là chỗ giữ hương. Trong cách pha của ông Thân Dỹ Ngữ mà Báo Nhân Dân năm 2023 kể lại, nước vào ấm chừng 15 giây là chuyên ngay sang chén tống, từ đó mới rót ra chén nhỏ, và người uống ngửi hương ở chén tống, kể cả khi trà đã rót hết. Vậy mà, cũng theo bài báo ấy, chén tống lâu nay đã vắng trên bàn trà của người Việt.
Một bộ ấm trà xưa gồm những gì
Ngoài ấm, chén tống và chén quân, bộ trà xưa còn có chỗ đặt ấm và cái khay bày cả bộ.
Riêng chiếc ấm đã có nhiều kiểu. Kinh tế Sài Gòn dẫn cuốn "Une campagne au Tonkin" của Hocquard, in năm 1892, cho biết hai loại ấm thông dụng ở Bắc Kỳ khi ấy là ấm sứ trắng hai quai đồng, đặt trong giỏ cói lót đệm cho giữ nhiệt, và ấm đất đỏ bé, chừng 20 xentilít nước. Còn chiếc ấm nhỏ của người phong lưu xưa, theo Nguyễn Duy Chính viết trên Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển năm 2010, chỉ bằng nắm tay trẻ con.
Về khay, Báo Pháp luật Việt Nam tả cả bộ chén tống, chén quân bày trên một chiếc khay chữ nhật bằng gỗ trắc, thành cao, chân quỳ (chân uốn cong như gối người quỳ). Ấm, chén, khay trà như thế cũng nằm trong nhóm đồ gia dụng của gốm Bát Tràng, những thứ đi cùng bữa cơm và bàn nước hằng ngày.
Nhà nào, vùng nào cũng rót trà như vậy không
Không. Những ghi chép về chén tống đều tả cảnh mời khách hay ngồi thưởng trà, và Nguyễn Duy Chính cũng ghi rằng ngày xưa trà Tàu đắt, chỉ khi có khách quý mới đem ra đãi. Còn trong nhà hằng ngày, người ta pha ấm lớn trà khô, trà tươi hay trà vối, uống chén lớn cho đỡ khát hay sau bữa cơm gia đình. Ở Nam Bộ, theo Sơn Nam mà Vietcetera dẫn lại, chè tươi có thể nấu trong om (nồi đất).

Ấm quai mây rót trà vào sáu chén trên khay.
Cách rót cũng mỗi nhà một khác. Có lối xếp chén sát nhau thành vòng tròn, rót mỗi chén một chút từ đầu tới cuối rồi vòng ngược lại, để chén nào cũng đậm nhạt như nhau, như một bài trên VOV tả. Lối rót ấy nhắm đúng việc chén tống vẫn làm, chỉ là không cần thêm chén.

Rót thẳng từ ấm xuống chén, lối rót không dùng chén tống.
Khẩu vị cũng mỗi nơi một khác. Theo Báo Đầu tư, nhiều nhà Hà Nội xưa thích trà ướp sen, nhài, ngâu, cúc, trong khi người vùng khác chuộng trà mộc. Đến độ đặc của nước cũng được để ý: Hoàng Đạo Thúy, trong "Hà Nội phố phường xưa", viết rằng ngày xưa pha chè đặc thì bị chê là tục.
Ngoài bàn nước, trà còn có chỗ trên ban thờ. Nhiều nhà đặt bộ trà thờ để dâng trà, theo nếp thờ cúng tổ tiên của mỗi nhà.

Rót trà dâng trên ban thờ.
Nếp tiếp khách Hà Nội mà cổng thông tin Hà Nội ghi lại còn vài điều nhỏ: chủ nhà bưng chén hai tay mời khách, và không chế nước sôi vào ấm lần thứ ba. Mỗi nhà giữ những nếp như vậy nhiều ít khác nhau, và chén tống là một trong số đó: chiếc chén để không ai phải uống phần nhạt hơn người ngồi cạnh.
Hỏi đáp
Vì sao phải tráng ấm, chén bằng nước sôi trước khi rót?
Tráng chén bằng nước sôi là để chén vừa nóng vừa sạch, như một bài trên VOV giải thích. Với ấm thì còn để giữ nhiệt: bài về trà sen của Báo Nhân Dân năm 2023 ghi ấm phải ngâm nước sôi cho giữ nhiệt rồi mới đem pha.
Vì sao bây giờ ít thấy chén tống trên bàn trà?
Một lý do được Báo Nhân Dân năm 2023 nêu ra là lâu nay người uống thường chỉ xét trà ở vị chát, hậu ngọt, nước đặc, ít để ý tới hương. Mà theo cách pha ông Thân Dỹ Ngữ kể, chén tống chính là chỗ giữ hương và ngửi hương.
Chén hạt mít, chén mắt trâu là chén gì?
Cả hai tên này được bài "Chén trà ngày Xuân" trên VOV dùng để gọi chén uống trà nhỏ, và Nguyễn Duy Chính cũng tả chén của người phong lưu xưa "bé bằng hạt mít".
Nguồn tham khảo
Nguyễn Duy Chính, Ấm trà, nghề chơi cũng lắm công phu!, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3(80), 2010
Cổng thông tin Hà Nội, Traditional hospitality of Hanoians
Báo Nhân Dân, Linh Khánh, Bước vào thế giới Trà
VOV, Trần Lê, Chén trà ngày Xuân
Báo Đầu tư, Chuyện nghệ nhân Việt dâng trà Nhà vua và Hoàng hậu Nhật Bản
Báo Pháp luật Việt Nam, Văn Lượng, Ẩm trà lưu giữ giá trị văn hóa Việt
Kinh tế Sài Gòn, Chuyện xưa phố Hàng Chè
Báo Nhân Dân, Kiều Hương, Hồng Minh, Giang Nam, Tinh hoa trong mỗi chén trà
Vietcetera, Thanh Trúc, Sơ hở là uống trà, nhưng bạn đã thực sự nếm trà bao giờ chưa?
Nhóm
Đăng
Hỏi Cương Duyên
Nếu quý khách cần hỏi thêm về bài này hay về một mẫu cụ thể, Cương Duyên sẵn sàng giải đáp qua hotline 0968 505 268, Zalo hoặc Facebook.