Gia tiên trong nhà nên thờ tự từ 3 hay 5 đời là hợp lý?

Dịp giỗ cụ, cả nhà ngồi lại, có người hỏi một câu tưởng đơn giản: ảnh cụ kỵ có còn để trên ban thờ nữa không. Mấy anh em nhìn nhau, và hoá ra chẳng ai nhớ rõ nhà mình đang thờ đến đời thứ mấy.

Theo sách Thọ Mai Gia Lễ, tục thờ trong nhà thường giới hạn trong năm đời nếu tính cả người đứng thờ, tức bốn đời đã khuất. Ngày nay nhiều gia đình thờ từ ba đến bốn đời, tuỳ phong tục vùng miền và không gian sống. Các đời xa hơn thường chuyển sang nhà thờ họ.

Thờ cúng gia tiên có ý nghĩa gì với mỗi nhà

Từ bao đời nay, thờ cúng gia tiên đã là một phần trong đời sống tinh thần của người Việt. Đây là nghi lễ tín ngưỡng, và cũng là cách con cháu giữ đạo lý uống nước nhớ nguồn. Một nén hương, một mâm cơm đặt lên ban thờ là lời cảm ơn gửi tới ông bà, tổ tiên đã sinh thành, dưỡng dục.

Sợi dây gắn các thế hệ trong nhà

Ngày lễ, Tết, ngày giỗ là lúc người đi xa cố gắng trở về. Cả nhà quây quần, người rửa bát hương, người bày mâm cỗ, trẻ con đứng xem bố mẹ thắp hương rồi hỏi cụ trong ảnh là ai. Những câu chuyện về người đã khuất được kể lại đúng vào những lúc như thế, và các thế hệ thêm gắn bó từ những điều rất nhỏ ấy.

Phong tục này từ đâu mà có

Tục thờ cúng gia tiên có gốc từ tín ngưỡng thờ thần linh, tổ tiên của người Á Đông nói chung và người Việt nói riêng. Qua rất nhiều đời, nghi lễ dần hoàn thiện và trở thành nét văn hoá riêng. Việc thờ cúng vừa là tri ân, vừa là cách truyền lại những giá trị đạo đức cho người đi sau.

Vì sao người Việt coi trọng việc thờ cúng

Người xưa có câu “sống về mồ về mả, không ai sống về cả bát cơm”, nhắc rằng chuyện mồ mả, tổ tiên nặng nghĩa lắm trong lòng người Việt. Theo quan niệm dân gian, người đã khuất vẫn dõi theo con cháu, nên khi thắp hương, nhiều người gửi gắm mong ước bình an cho gia đình. Đây cũng là dịp mỗi người tự nhắc mình sống cho tử tế, xứng với công lao của người đi trước.

Gia tiên trong nhà nên thờ từ mấy đời

Đây là băn khoăn của khá nhiều gia đình bây giờ. Có ý kiến nói thờ ba đời là đủ, có nơi lại giữ nếp thờ đến năm đời. Câu trả lời tuỳ vào phong tục từng vùng, không gian ở và cách nghĩ của mỗi nhà.

Sách cũ nói gì về năm đời

Thọ Mai Gia Lễ là tài liệu cổ về nghi lễ truyền thống của người Việt. Theo cách hiểu phổ biến từ sách này, tục thờ giới hạn trong năm đời, gọi là “ngũ đại mai thần chủ”, nghĩa là đến đời thứ năm thì thần chủ của đời xa nhất được đem chôn hoặc hoá đi. Năm đời ấy được tính thế này:

Như vậy trên ban thờ thường có bài vị hoặc ảnh của bốn đời đã khuất, cộng với người đang đứng thờ là đủ năm. Cách gọi và cách đếm có thể khác nhau đôi chút giữa các vùng và các dòng họ, nên nhà nào có gia phả thì cứ theo gia phả.

Vì sao nhiều nhà bây giờ thờ 3 đến 4 đời

Ngày nay không ít gia đình chọn thờ ba đến bốn đời: cha mẹ, ông bà, cụ kỵ. Các đời xa hơn thì chuyển bài vị vào nhà thờ họ, hoặc chỉ khấn mời về vào dịp lễ lớn, giỗ họ. Cách này hợp với nhà ở bây giờ, ban thờ gọn gàng, dễ lau dọn, dễ chăm sóc hơn.

Sự điều chỉnh này không làm mất đi ý nghĩa của nghi lễ. Nhà chung cư với ban thờ treo tường và ngôi nhà ba gian ở quê, mỗi nơi giữ nếp theo cách của mình, miễn là việc nhang khói được chu đáo và con cháu vẫn nhớ.

Khác nhau giữa các vùng

Ở một số vùng, nhất là miền Bắc, tục thờ đủ năm đời vẫn khá phổ biến, đặc biệt trong những gia đình trưởng. Tại đô thị, vì không gian hạn chế, nhiều nhà chọn thờ ít đời hơn. Lại có quan niệm rằng đến đời thứ năm thì bài vị được hoá đi hoặc đưa vào nhà thờ họ, nhường chỗ cho đời sau. Vì thế, thờ trong khoảng ba đến năm đời được xem là hợp lý với cả truyền thống lẫn điều kiện hiện nay.

Những điều nên để ý khi thờ cúng gia tiên

Sau chuyện số đời, còn nhiều chi tiết khác khiến ban thờ trang nghiêm và đúng nếp. Dưới đây là những điều nhiều gia đình vẫn giữ theo tập tục.

Đặt ban thờ ở đâu

Ban thờ thường đặt ở chỗ cao ráo, thoáng đãng, trang trọng nhất trong nhà, tránh gần nhà vệ sinh, bếp, lối đi lại nhiều người qua. Có điều kiện thì nên dành một góc yên tĩnh riêng. Bài lưu ý khi bài trí ban thờ gia tiên nói kỹ hơn về chuyện này.

Xếp bài vị, ảnh thờ thế nào

Bài vị hoặc ảnh thờ thường xếp từ cao xuống thấp, từ trong ra ngoài, theo vai vế tổ tiên. Vị trí trung tâm dành cho cụ, kỵ, tiếp đến ông bà, cha mẹ. Nếu thờ chung cả họ, nhiều nơi có thêm bảng ghi danh sách các vị tổ tiên để con cháu đọc khấn cho đúng.

Mấy bát hương là vừa

Ban thờ gia tiên thường có từ một đến ba bát hương. Một bát hương thờ chung tất cả các đời, hoặc ba bát hương gồm thờ thần linh, gia tiên, bà cô ông mãnh. Số lượng tuỳ nếp từng vùng, từng nhà; không nên đặt quá nhiều để ban thờ khỏi rối. Vị trí đặt có thể xem thêm ở bài cách đặt bát hương trên ban thờ.

Lau dọn và chăm sóc

Ban thờ nên được lau sạch, thay nước, thay hoa thường xuyên, không để bụi bẩn, bừa bộn hay đặt vật dụng không liên quan. Nhiều nhà kiêng để bát hương lệch, nghiêng hoặc xê dịch nhiều lần; khi cần thay bát hương thì làm theo nghi lễ quen thuộc của gia đình. Chuyện chọn ngày có bài nên lau dọn ban thờ vào ngày nào.

Cúng vào những dịp nào

Ngoài lễ, Tết, ngày giỗ, nhiều nhà thắp hương vào mùng 1, ngày rằm, hoặc khi nhà có việc lớn như cưới hỏi, khai trương. Lễ vật không cần cầu kỳ, vì điều các cụ hay dặn là cái tâm của người dâng.

Các đời xa thì sao

Đến đời thứ năm, bài vị thường được hoá đi hoặc chuyển vào nhà thờ họ theo phong tục. Đây không phải là bỏ quên người xưa, chỉ là việc thờ phụng được chuyển về nơi chung của cả họ, nơi nhiều nhánh con cháu cùng về thắp hương.

Rồi một ngày nào đó, tấm ảnh của người mình thờ hôm nay cũng sẽ nhường chỗ, và chỉ còn cái tên được đọc lên trong lời khấn của những đứa cháu chưa từng gặp.

Câu hỏi thường gặp

Nhà ở chung cư có cần thờ đủ năm đời không?

Không có quy định bắt buộc nào. Nhiều gia đình ở chung cư chỉ thờ ba đến bốn đời cho ban thờ gọn, các đời xa khấn mời vào dịp giỗ lớn, hoặc thờ ở nhà thờ họ.

Không có ảnh của cụ kỵ thì thờ thế nào?

Nhiều nhà dùng bài vị ghi tên, hoặc chỉ cần một bát hương chung cho các đời và khấn đủ tên trong lời khấn. Nếu nhà có gia phả, bạn có thể đối chiếu để đọc cho đúng tên, đúng vai vế.

Con thứ có thờ gia tiên được không?

Theo nếp cũ, con trưởng thường giữ việc thờ chính, nhưng ngày nay nhiều nhà con thứ vẫn lập ban thờ cha mẹ, ông bà để tiện hương khói. Tốt nhất là anh em trong nhà bàn với nhau và hỏi ý các bậc lớn trong họ, vì mỗi vùng mỗi dòng họ có cách làm riêng.

Khi nào thì chuyển bài vị vào nhà thờ họ?

Theo tập tục, thường là khi đời đó đã qua giới hạn thờ trong nhà, tức khoảng đời thứ năm. Trước khi chuyển, gia đình thường làm lễ báo cáo tổ tiên và trao đổi với trưởng họ để biết cách làm của dòng họ mình.