Gốm sứ Cương Duyên: hồi sinh vẻ đẹp từ sự không hoàn hảo với Kintsugi

Cái bát rơi xuống nền bếp, vỡ làm ba mảnh, và người trong nhà đứng nhìn một lúc trước khi cúi xuống nhặt. Cái bát ấy đã theo cả nhà qua không biết bao nhiêu bữa cơm, nên bỏ đi thấy tiếc mà giữ lại thì chẳng biết để làm gì.

Kintsugi là kỹ thuật truyền thống của Nhật Bản, ra đời từ khoảng thế kỷ 15, dùng sơn mài trộn với bột vàng, bạc hoặc bạch kim để hàn gắn đồ gốm vỡ. Thay vì che giấu, người thợ để vết nứt hiện lên thành những đường vân lấp lánh, coi đó là một phần câu chuyện của chiếc bát.

Kintsugi là gì, và được làm trên gốm sứ ra sao

Kintsugi (金継ぎ) còn được gọi là Kintsukuroi (金繕い). Tên gọi đã nói lên tinh thần của kỹ thuật này: trong tiếng Nhật, “kin” (金) là vàng, “tsugi” (継ぎ) là nối liền, ghép lại. Nối bằng vàng, nghĩa là chỗ hỏng không bị giấu đi mà trở thành chỗ đẹp nhất.

Về mặt làm nghề, các mảnh vỡ được gắn lại bằng nhựa sơn, chờ khô từng lớp, mài phẳng, rồi phủ bột kim loại lên đường nối. Người ta thường kể rằng kỹ thuật này có liên quan đến một chiếc bát trà Nhật gửi đi sửa, nhận về với những chiếc đinh ghim thô kệch, khiến các nghệ nhân đi tìm một cách hàn gắn đẹp hơn. Câu chuyện có nhiều dị bản, nhưng nó giải thích vì sao Kintsugi vừa là kỹ thuật phục chế, vừa là một quan niệm thẩm mỹ riêng của người Nhật.

Triết lý nào nằm sau những đường vân vàng

Kintsugi gắn với tinh thần wabi-sabi của người Nhật: tìm cái đẹp trong sự không hoàn hảo, chấp nhận khiếm khuyết, trân trọng những vết sẹo của thời gian.

Con người trải qua thăng trầm, đồ gốm cũng có lúc sứt mẻ. Kintsugi không giấu vết thương ấy đi. Nó biến vết thương thành một phần lịch sử, một phần câu chuyện mà chiếc bát mang theo. Vì mỗi lần vỡ là một lần khác nhau, đường vân vàng trên mỗi chiếc bát cũng chẳng cái nào giống cái nào, giống như dấu tay của thời gian mà không ai sao chép được.

Đứng trước một chiếc bát như thế, người ta dễ nghĩ đến đời mình. Ai cũng có lúc vấp ngã, có lúc gặp khó. Những vết nứt ấy, khi nhìn lại, thường là thứ khiến một người trưởng thành và vững vàng hơn.

Cương Duyên đưa Kintsugi vào gốm Việt như thế nào

Gốm Bát Tràng vốn gần gũi, mộc mạc, và Cương Duyên là một thương hiệu gốm tại làng nghề này. Cụ Phạm Tiến Môn làm gốm từ năm 1961, Phạm Duy Cương đặt tên thương hiệu Cương Duyên năm 1991 và là Nghệ nhân Ưu tú năm 2025. Cương Duyên có hai kỷ lục Việt Nam, cho Dệt Gấm Thêu Hoa và cho Tam Lam. Câu chuyện thương hiệu được kể kỹ hơn ở một bài riêng.

Từ nền nghề đó, Cương Duyên góp phần đưa Kintsugi đến gần hơn với người yêu gốm Việt, bằng cách kết hợp kỹ thuật Nhật Bản với tinh thần và dáng gốm Việt. Bàn tay người thợ gốm ở đây đã quen với độ dày của cốt, độ chảy của men, nên khi hàn gắn những mảnh vỡ, họ nhìn chúng bằng con mắt của người làm ra gốm. Mỗi sản phẩm Kintsugi của xưởng vì thế mang một câu chuyện riêng, nơi vẻ đẹp truyền thống gặp một cách nhìn rất mới.

Vì sao vẻ đẹp không hoàn hảo lại khiến người ta xúc động

Qua Kintsugi, Cương Duyên muốn nói về sự trân trọng, về việc chấp nhận khuyết điểm và biến chúng thành điểm nhấn. Mỗi sản phẩm mang một vẻ riêng, không lặp lại, như mỗi con người có giá trị riêng của mình.

Một chiếc bát Kintsugi có thể là vật trang trí trên kệ, cũng có thể là món quà dành cho người thân, gửi theo một lời nhắn về sự lạc quan, yêu đời và lòng trân trọng những gì đã qua. Với người vừa đi qua một giai đoạn khó khăn, món quà như vậy nói được nhiều điều mà lời chúc thường không nói hết.

Nếu nhà bạn có chiếc bát thân thuộc lỡ bị nứt, Kintsugi cũng là một cách nghĩ khác về chuyện giữ hay bỏ. Có những nhà gặp chuyện vỡ đồ thờ thì băn khoăn nhiều hơn, bài làm vỡ bát hương có sao không sẽ nói kỹ về trường hợp đó.

Những mảnh vỡ dưới nền bếp hôm nào, nếu được nhặt lên và nối lại, có khi sẽ là thứ con cháu giữ lâu nhất, chỉ vì trên đó có dấu vết của một lần cả nhà tiếc nuối.

Câu hỏi thường gặp

Kintsugi có dùng vàng thật không?

Theo truyền thống, đường nối được phủ bột vàng thật, đôi khi là bạc hoặc bạch kim. Hiện nay có những bộ làm thử ở nhà dùng bột màu vàng thay thế, nên nhìn giống mà chất liệu khác.

Đồ gốm đã làm Kintsugi có dùng để ăn uống được không?

Tuỳ vật liệu đã dùng để hàn gắn. Sơn mài truyền thống sau khi khô hẳn vốn được dùng trên đồ trà ở Nhật, còn keo hiện đại thì không phải loại nào cũng phù hợp với thức ăn, nên bạn cần hỏi rõ người làm, và chỉ rửa tay nhẹ nhàng, không cho vào máy rửa bát.

Wabi-sabi nghĩa là gì?

Đó là quan niệm thẩm mỹ của người Nhật, tìm cái đẹp ở những thứ giản dị, không hoàn hảo và mang dấu vết thời gian. Kintsugi là một trong những ví dụ quen thuộc nhất của cách nhìn này.

Xem gốm của Cương Duyên ở đâu?

Bạn có thể đến showroom K28-29-30 KCN Bát Tràng, hoặc văn phòng trưng bày tại Tầng 3, 88 Tô Vĩnh Diện, Khương Đình, Hà Nội.