Đặt hai chiếc bát men lam của hai nơi làm cạnh nhau dưới cùng một ô cửa, nhiều khi hai màu xanh không trùng nhau. Chiếc này lam ngả tím như mực, chiếc kia lam ngả xám như trời sắp mưa.

Men lam là cách gọi quen của gốm vẽ màu lam dưới lớp men trong. Thợ dùng chất màu có coban vẽ lên cốt gốm, phủ men rồi nung, màu lam hiện ra dưới mặt men. Cùng là lam mà màu khác nhau vì độ đậm nét vẽ, tạp chất trong chất màu, lửa trong lò và men phủ.

Men lam làm từ gì, và màu nằm ở lớp nào

Nghiêng một chiếc lọ men lam dưới đèn, mặt bóng nằm ở trên, nét lam nằm bên dưới, giống hình vẽ đặt dưới một tấm kính mỏng.

Phần tạo màu là chất màu có ôxit coban, thợ vẽ thẳng lên cốt gốm còn mộc. Sau đó cả món được phủ một lớp men trong rồi vào lò. Trong tài liệu bảo tàng, dòng gốm này hay gặp dưới tên gốm hoa lam hoặc men trắng vẽ lam. Trang tra cứu vật liệu gốm Digitalfire xếp coban vào nhóm màu vẽ dưới men, và ghi rằng nó giữ màu ổn định trong cả hai kiểu lửa nung.

Lúc vẽ, nét màu trên cốt mộc chưa phải màu lam người mua nhìn thấy. Bột coban thô có dạng đen, xám hoặc tím hồng nhạt tuỳ hợp chất. Màu lam chỉ thành khi ôxit coban tan vào lớp men đang chảy trong lò.

Vẽ lên bình mộc, trước khi phủ men và nung.

Coban là chất màu rất mạnh: theo Digitalfire, thường chưa tới 1% đã cho màu rõ. Muốn nhìn kỹ hơn nét vẽ tay khác hàng in thế nào, có thể đọc bài sứ men lam vẽ tay và hàng decal.

Vì sao cùng là lam mà màu đậm nhạt, xanh tím khác nhau

Màu lam ra lò phụ thuộc bốn yếu tố, đi theo thứ tự từ cây bút tới lớp men.

Lượng màu trên nét vẽ

Trên cùng một hoa văn, chỗ tô màu đặc lên đậm hơn chỗ màu loãng. Lam Huế, nói ở phần dưới, dùng ba cấp độ xanh nhạt, trung và đậm ngay trên một hoa văn.

Tạp chất đi theo coban

Theo trang gốm Turuta của Nhật, chất màu coban tự nhiên có lẫn các ôxit khác như sắt, mangan. Sắt làm lam nhạt đi hoặc ngả vàng nâu, mangan làm lam ngả tím xám hoặc nâu xám, tuỳ kiểu lửa. Trang Gotheborg về đồ sứ Trung Hoa ghi một ví dụ rõ: coban vùng Chiết Giang nhiều mangan cho màu lam xám có ánh đen.

Lửa trong lò

Cùng một chất màu, nung kiểu khử (lò thiếu ôxy) và nung kiểu ôxy hoá (lò đủ ôxy) cho hai sắc khác nhau. Turuta ghi coban tinh khiết nung khử ra màu chàm ngả tím, nung ôxy hoá thì đậm hơn. Nhiệt độ cũng tính: Gotheborg ghi, với đồ lam thời Nguyên dùng coban nhập, nung đúng lửa ra lam ngọc, quá lửa ngả tím, non lửa ngả xám.

Một mẻ gốm vẽ lam trong lò. Mỗi mẻ lửa không giống hệt nhau.

Lớp men phủ và màu cốt

Lớp men trong phủ lên trên cũng góp phần vào màu. Turuta ghi men nhiều silic, magie hay vôi làm coban lên đậm hơn. Digitalfire ghi màu coban trong men trong đổi theo độ dày lớp men, và men trong không bao giờ trắng tinh vì cốt gốm có sắt.

Hai món cùng mẫu, vẽ tay, ra hai mẻ lò khác nhau vì thế có thể lệch nhau một chút về sắc lam. Khi cần một cặp đồng màu cho ban thờ, xem hai món cạnh nhau dưới cùng một nguồn sáng trước khi chọn.

Gốm vẽ lam ở Bát Tràng có từ bao giờ

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, làng gốm Bát Tràng hình thành khoảng thế kỷ XIII đến XIV. Qua các thời Lê Sơ, Mạc, Lê Trung Hưng và Tây Sơn, làng đã có những sản phẩm nổi tiếng thuộc dòng hoa lam, hoa nâu, men ngà, men rạn và gốm có minh văn.

Thời Nguyễn, bảo tàng ghi các dòng men rạn, men rạn kết hợp vẽ lam, men nâu, men vàng và men nhiều màu. Bảo tàng giữ những món men rạn vẽ lam có minh văn niên hiệu Gia Long (1802 đến 1819), phần lớn dùng trong cung đình. Đồ thờ thời này đa dạng, gồm khay, mâm, lư hương, chân đèn.

Chuyện làng hình thành và đi qua các thời kỳ được kể kỹ hơn ở bài câu chuyện gốm Bát Tràng.

Lam Huế và Tam Lam là tên gọi gì

Ở Cương Duyên, Lam Huế là tên bài men lam lấy cảm hứng từ sắc lam trên đồ thờ cung đình Huế, kết hợp kỹ thuật men lam Bát Tràng. Hoa văn được vẽ tay với ba cấp độ xanh nhạt, xanh trung và xanh đậm trên nền sứ trắng. Câu chuyện của bài men này có ở bài Lam Huế, bài men khởi nguồn.

Tam Lam là tên một thủ pháp của xưởng, Lam chuyển sắc là tên kỹ thuật tương ứng.

Bát hương vẽ sen bằng màu lam đậm nhạt.

Các mẫu men Lam Huế xem ở trang mẫu Lam Huế. Nếu đang chọn đồ, bài chọn mua gốm sứ thủ công đi qua những điều nên xem trước.

Hai chiếc bát ở đầu bài, một ngả tím, một ngả xám, có thể khác nhau ở chất màu, ở lửa, hoặc ở cả hai. Không sắc nào đúng hơn sắc nào, chỉ có sắc hợp hơn với nơi đặt nó.

Hỏi đáp

Men lam và gốm hoa lam có khác nhau không?

Hai cách gọi thường chỉ cùng một loại gốm: gốm trang trí bằng màu lam vẽ dưới men trong. Tài liệu bảo tàng dùng chữ "hoa lam".

Lam đậm có tốt hơn lam nhạt không?

Không. Đậm hay nhạt là chủ ý của người vẽ và của công thức màu. Nhiều hoa văn dùng cả hai trên cùng một mảng, như ba cấp độ xanh của Lam Huế.

Hai món cùng mẫu có giống màu nhau hoàn toàn không?

Với hàng vẽ tay thì thường lệch nhẹ, vì lượng màu trên từng nét, độ dày lớp men và mẻ lò không giống hệt nhau. Chọn một cặp cho ban thờ thì nên xem hai món cạnh nhau.

Nguồn tham khảo

• Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Giới thiệu sưu tập gốm Bát Tràng đang trưng bày

• Digitalfire, Cobalt Oxide

• Turuta, Cobalt Oxide

• Gotheborg, Cobalt on Chinese pottery and porcelain