Đình Bát Tràng quay mặt ra sông Hồng, nơi làng xin nước về thờ mỗi mùa hội

Đình Bát Tràng quay mặt ra sông Hồng, nơi làng xin nước về thờ mỗi mùa hội

Đình Bát Tràng thờ Thành hoàng làng, dựng kiểu chữ Nhị, cột lim, quay ra sông Hồng. Đình có từ bao giờ, hội làng tháng Hai âm lịch và văn chỉ của làng.

Đình Bát Tràng thờ Thành hoàng làng, dựng kiểu chữ Nhị, cột lim, quay ra sông Hồng. Đình có từ bao giờ, hội làng tháng Hai âm lịch và văn chỉ của làng.

·

Đọc khoảng 7 phút

Biên soạn: Đội nội dung Cương Duyên

Cổng đình làng Bát Tràng với hai cột trụ khắc câu đối và biển đỏ ghi di tích đã được xếp hạng

Giữa tháng Hai âm lịch, một đoàn người Bát Tràng xuống phà ra giữa sông Hồng, dâng lễ xin nước, lọc qua tấm vải đỏ rồi rước về đình. Số nước ấy được làng dùng để cúng tế suốt cả năm.

Đình Bát Tràng là nơi làng thờ Thành hoàng. Theo báo chí, đình thờ sáu vị, trong đó Đức Lưu Thiên Tử Đại Vương được coi là tổ nghề gốm. Ngôi đình dựng lớn năm 1720, kiểu chữ Nhị, quay mặt ra sông Hồng. Hội làng mở tại đây từ 14 tới 16 tháng Hai âm lịch.

Đình Bát Tràng thờ ai

Đình thờ sáu vị Thành hoàng (vị thần bảo hộ của làng), theo bài "Ghi ở Bát Tràng" của báo Đại Đoàn Kết, trong đó ba vị là Tiên thần, ba vị là Nhân thần, tức người được tôn làm thần. Vị được gọi là Đức Thánh Cả, tức Đức Lưu Thiên Tử Đại Vương, được làng coi là tổ nghề gốm. Hai bên ban chính, ban tả thờ tổ nghề, còn ban hữu thờ liệt sĩ của làng.

Danh sách các vị thần thì mỗi nguồn kể một khác. Báo Đầu Tư năm 2016 viết rằng ngoài Thành hoàng bản địa, người nơi khác về đây tụ cư còn mang theo vị thần quê cũ, như Bạch Mã Đại Vương, Trang Thuận Nghi Dung, Phan Đại tướng. Đặt các nguồn cạnh nhau thì không nguồn nào in cùng một danh sách đủ sáu tên. Chuyện vị nào là tổ nghề cũng thuộc về niềm tin của làng, chưa thấy văn bản nào được dẫn để xác nhận.

Chuyện lập làng cũng có nhiều bản. Báo Nhân Dân kể về mười chín dòng họ từ vùng Bồ Bát, còn báo Đại Đoàn Kết kể về năm họ theo vua Lý Công Uẩn về năm 1010. Những chuyện ấy là truyền thuyết, được kể kỹ ở bài câu chuyện gốm Bát Tràng, nhưng bản nào cũng cho thấy Bát Tràng là làng của nhiều dòng họ từ nhiều nơi về, và đình là chỗ các họ cùng thờ.

Đình Bát Tràng có từ bao giờ, dựng theo kiểu nào

Lúc đầu, nơi thờ chỉ là gian tranh tre ngoài bãi sông, nhiều lần phải làm lại sau lũ. Năm 1720 là năm đình được dựng lớn, mốc mà báo Đại Đoàn Kết và báo Đầu Tư cùng ghi, và Đại Đoàn Kết cho biết thêm đó là đời vua Lê Dụ Tông.

Nhưng hai bài lại khác nhau ở chỗ ngôi đình đang đứng có phải bản năm 1720 hay không. Đại Đoàn Kết viết ngôi đình hiện nay xây năm ấy, còn Đầu Tư viết đình bị bom Mỹ phá trong kháng chiến, năm 1993 dân làng góp tiền dựng lại theo kiến trúc cũ.

Toà đình Bát Tràng mái ngói đỏ, hiên gỗ, hai bên sân đặt chậu cây thế

Toà đình nhìn từ sân, đầu năm 2018. Ảnh: Donald Trung, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Hai nguồn khớp nhau về kiểu chữ Nhị (hai nếp nhà như hai nét ngang của chữ Nhị) và số gian: hậu cung, tức phần thờ phía trong, ba gian, còn toà đại bái phía ngoài năm gian hai chái (hai phần nhà phụ ở hai đầu). Theo Đại Đoàn Kết, hai nếp nhà song song cách nhau chừng hai mét, cột lim cao khoảng năm mét, đường kính chừng nửa mét. Mặt tiền chỉ mở một cửa bốn cánh ở gian giữa.

Đình còn giữ, theo báo Đầu Tư, 50 đạo sắc phong (văn bản vua ban phong thần) thời Lê, Tây Sơn, Nguyễn và hai tấm biển gỗ thời Minh Mạng. Biển trước cổng ghi đình là di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật đã được xếp hạng, nhưng các nguồn đã đọc không nêu cấp và năm xếp hạng.

Phù điêu đắp nổi tô màu trên tường đình, rồng phun nước xuống sóng, quanh là mây

Phù điêu đắp nổi tô màu ở đình. Ảnh: Donald Trung, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Hội làng Bát Tràng diễn ra ở đình thế nào

Hội mở ba ngày 14, 15, 16 tháng Hai âm lịch, nhưng việc của hội bắt đầu từ trước đó: các cụ cao niên làm lễ bao sái, tức lau dọn đồ thờ trong đình.

Sáng khai hội có hai đoàn rước. Theo báo Nông nghiệp và Môi trường, đoàn đường thuỷ đi từ miếu Bát Tràng ven sông ra lấy nước, đoàn đường bộ dâng hương ở chùa Kim Trúc và đền Mẫu Bản Hương. Hai đoàn sau đó cùng về đình tế Thánh. Báo Pháp luật Việt Nam ghi thêm lễ rước kiệu bát cống (kiệu tám người khiêng), và mười chín dòng họ rước bài vị tổ tiên về đình.

Lệ cũ cho thấy làng đặt việc học ở đâu. Theo báo Đầu Tư, trong đình trải chiếu riêng cho người đỗ tiến sĩ, võ quan được phong công và người thọ trăm tuổi, và chiếu nào không có người ngồi thì đặt đèn, rượu, trầu cau để thờ vọng, tức thờ người vắng mặt.

Văn chỉ và những nơi cùng giữ nếp làng

Quanh đình còn chùa Kim Trúc, đền Mẫu Bản Hương và Văn Từ, tức văn chỉ, nơi làng tôn vinh việc học. Cả ba đều là di tích đã được xếp hạng, theo báo Đại biểu Nhân dân.

Không phải làng nào cũng có văn chỉ: theo báo Nhân Dân, chỉ làng nhiều người đỗ tiến sĩ mới được dựng. Bát Tràng có một Trạng nguyên, tám Tiến sĩ và 364 người đỗ đạt khác thời phong kiến. Vậy mà tấm bia đá ở văn chỉ lại không khắc chữ nào, và ban đại diện làng giải thích với báo: bia để trống để nhắc người làng học tiếp, đừng tự mãn.

Nếu bạn muốn đến tận nơi, bài làng gốm Bát Tràng nằm ở đâu cho biết vị trí của làng. Còn nghề gốm của làng có ở bài gốm sứ Bát Tràng và bài về các kiểu lò nung gốm Bát Tràng.

Mỗi năm một lần, làng lại ra sông Hồng xin nước, rước về ngôi đình vẫn quay mặt ra chính con sông ấy.

Hỏi đáp

Hội làng Bát Tràng được công nhận là di sản từ khi nào?

Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch công nhận hội làng Bát Tràng là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia ngày 10/12/2024, và quyết định ấy được công bố tại đình làng vào đêm khai hội năm sau.

Lễ bao sái ở đình Bát Tràng là gì?

Đó là việc lau dọn trước ngày khai hội. Các cụ cao niên được làng chọn lau dọn đồ thờ trong đình và các nơi thờ, cả sân đình, cột cờ, tường bao, kiệu, rồi kết thúc bằng lễ dâng hương.

Lễ Tam sinh trong hội làng Bát Tràng gồm những gì?

Tam sinh là ba con vật tế: trâu, dê và lợn. Theo báo Nông nghiệp và Môi trường viết về hội năm 2024, thanh niên trong làng dâng lễ Tam sinh lên đình.

Nguồn tham khảo

Đăng

Hỏi Cương Duyên

Nếu quý khách cần hỏi thêm về bài này hay về một mẫu cụ thể, Cương Duyên sẵn sàng giải đáp qua hotline 0968 505 268, Zalo hoặc Facebook.

Cùng nhóm Làng nghề Bát Tràng