
Ở xóm Ba làng Bát Tràng, sát bờ sông Hồng, có một chiếc lò gạch dài chừng 15 m, lưng gồ lên như năm chiếc vò úp nối nhau. Lò đã thôi đốt, bên trong giờ lắp đèn cho khách vào xem.
Lò nung gốm Bát Tràng đổi theo chất đốt. Lò ếch, lò đàn, lò bầu đốt củi, riêng lò ếch đốt cả rơm rạ. Lò hộp đứng, đốt củi và than, có từ khoảng năm 1975. Lò gas có ở làng từ năm 2000, đông nhất vào năm 2007 tới 2008, tới năm 2017 hầu hết hộ đã dùng gas.
Lò ếch, lò đàn, lò bầu trước kia đốt củi ra sao
Lò ếch có từ khoảng thế kỷ XVII, theo bài của TS Nguyễn Thu Hiền trên trang Nghiên Cứu Lịch Sử, dựa trên sách của Bùi Xuân Đính và Đỗ Thị Hảo về Bát Tràng. Lò dài khoảng 7 m, gáy lò có ba ống khói, đốt cỏ, rơm rạ hoặc củi. Lòng lò chia năm khu để xếp hàng, mỗi khu có một cái tên của thợ: hàng dàn, hàng gáy, hàng giữa, hàng chuột chạy, hàng mặt.
Lò đàn có từ khoảng thế kỷ XVIII. Bầu lò sâu 9 m, chia 10 bích, tức 10 ngăn, và hai bên thành lò có những lỗ tròn nhỏ gọi là lỗ dòi để ném chất đốt vào trong. Lò này đốt củi, nhiệt lên tới 1.250 đến 1.300 độ C.
Lò bầu, theo cùng bài, được xây khoảng những năm 1930. Lò thường có 5 tới 7 bầu vòm nối liền, trục lò nghiêng 12 tới 15 độ, cũng đốt củi và nhiệt khoảng 1.300 độ C. Dáng lò ấy được Bảo tàng Bát Tràng tả như những vỏ sò úp liền nhau.
Lò hộp và những năm cả làng đốt than
Lò hộp đứng thẳng, cao khoảng 5 m, đốt củi và than. Theo TS Nguyễn Thu Hiền, kiểu lò này chiếm ít đất, xây rẻ, hợp với hộ làm nhỏ.
Trước khi đổi sang gas, khoảng 700 hộ sản xuất trong xã đều dùng lò hộp đốt than, theo Tạp chí Công Thương năm 2011. Mỗi mẻ nung kéo dài 3 tới 5 ngày, và cả làng đốt chừng 4.000 tấn than mỗi năm.
Cái giá của chừng ấy than là không khí. Cũng bài báo đó ghi cứ năm người dân thì một người mắc bệnh hô hấp liên quan tới bụi, khói than. Còn theo một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2018, thời còn đốt than, không khí ở Bát Tràng nóng hơn các xã lân cận 3 tới 5 độ C.
Bát Tràng chuyển sang lò gas từ khi nào
Không có một ngày cả làng cùng tắt lò than. Theo nghiên cứu năm 2018 nói trên, lò gas có mặt ở Bát Tràng từ năm 2000, và việc chuyển sang gas đi qua hai đợt lớn. Đợt đầu diễn ra năm 2000 tới 2001, khi hàng xuất khẩu giảm, các hộ phải tìm cách làm mới. Đợt sau, năm 2007 tới 2008, là đợt đông nhất, khi lò gas đã cải tiến và có lãi rõ.
Giữa hai đợt có các chương trình hỗ trợ. Ông Lê Đức Trọng, giám đốc một công ty gốm trong làng, theo lời kể trên Tạp chí Công Thương, tự chế chiếc lò gas đầu tiên của ông, thể tích 9 m³, rồi làm các lò lớn hơn trong một chương trình tiết kiệm năng lượng.
Tới năm 2017, theo báo cáo huyện Gia Lâm mà nghiên cứu dẫn lại, hầu hết hộ sản xuất ở Bát Tràng đã nung bằng gas. Khảo sát 80 hộ vào tháng 3 năm 2018 cho thấy cả 80 hộ đều dùng lò gas.

Hàng mộc xếp trên xe goòng, đẩy theo ray vào một lò nung trong xưởng gốm hiện nay.
Lửa củi và lửa gas khác nhau ở đâu
Ở lò củi, lửa và tro chạm thẳng vào hàng. Tro và hơi của củi tác động lên đất nhiều giờ, để lại vệt lửa, lớp tro chảy thành men, món nào cũng khác, theo trang tra cứu vật liệu gốm Digitalfire. Còn ở lò bầu Bát Tràng, hàng được đặt trong bao nung, tức hộp đất chịu lửa, rồi mới xếp vào bầu.
Lò củi cũng khó giữ nhiệt đều. Anh Lưu Anh Đức, người làm gốm ở Bát Tràng, nói với báo Dân Việt rằng lò bầu cần thợ có kinh nghiệm vì nhiệt không đều, và lò cũ trông nhiều vào may rủi.
Lò gas thì cho phép chỉnh nhiệt bên trong lò. Bài báo năm 2011 đã dẫn ở trên ghi tỷ lệ hàng đạt ở lò gas khoảng 90%, ở lò than khoảng 70%, và một mẻ gas chỉ mất 36 tới 48 giờ. Lò gas còn chủ động được lửa thiếu ôxy bằng cách bớt không khí cấp vào, theo Digitalfire, và đó là kiểu lửa làm đổi sắc men mà bài vì sao men lam đậm nhạt khác nhau đã kể. Nhưng dù lò nào, chỗ đặt hàng trong lò vẫn làm màu men lệch nhau, như bài các chặng làm ra một món gốm đã kể.
Làng gốm hình thành và đi qua các thời kỳ thế nào được kể ở bài câu chuyện gốm Bát Tràng.
Còn chiếc lò bầu ở xóm Ba giờ sáng bằng đèn điện. Lửa của làng vẫn cháy, chỉ là đã đổi sang gas.
Hỏi đáp
Lò bầu và lò rồng có phải một loại không?
Có. TS Nguyễn Thu Hiền gọi chung là lò bầu hay lò rồng, tức kiểu lò có nhiều bầu vòm nối thành một dãy, trục lò nghiêng.
Còn xem được lò bầu cổ ở Bát Tràng không?
Còn một chiếc. Lò Sông Hồng B ở xóm Ba, theo báo Dân Việt năm 2022, là lò bầu duy nhất còn lại, có 5 bầu, đã ngừng nung và mở cho khách tham quan. Thời thịnh nhất, làng từng có khoảng 20 lò bầu.
Bát Tràng có nung gốm bằng lò điện không?
Khảo sát năm 2018 ghi lò điện ở Bát Tràng khi đó chủ yếu để hấp decal ở nhiệt độ thấp, tức nung cho hình in dán bám vào men, chưa dùng nung gốm như lò gas hay lò than.
Gốm nung lò gas có kém gốm nung lò củi không?
Hai kiểu lò cho kết quả khác nhau, không phân hơn kém. Lò gas giữ nhiệt ổn định, ít hàng hỏng, còn lò củi có thể để lại dấu tro, dấu lửa riêng. Cách nhận ra gốm Bát Tràng qua xương gốm (phần đất dưới lớp men), men và hoa văn có ở bài đặc trưng nhận biết gốm Bát Tràng.
Nguồn tham khảo
TS Nguyễn Thu Hiền, Nghiên Cứu Lịch Sử, Một số kiểu lò nung gốm truyền thống của Bát Tràng (2018)
Bảo tàng Bát Tràng trên Google Arts & Culture, Lò bầu nung gốm nay không còn sử dụng
Dân Việt, Khám phá lò bầu trăm năm tuổi tại làng gốm Bát Tràng (02/09/2022)
Tạp chí Công Thương, Làng nghề gốm sứ Bát Tràng: Hình mẫu về giải quyết ô nhiễm (11/11/2011)
Tạp chí Công Thương, Người "vẽ" Bát Tràng bằng lò (29/03/2017)
Nguyễn Thị Vĩnh Hà, Lương Thị Yến, Chi phí sức khỏe tiết kiệm được nhờ chuyển đổi nhiên liệu sản xuất gốm ở xã Bát Tràng, Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Kinh tế và Kinh doanh, tập 34, số 4 (2018)
Digitalfire, Wood Firing
Digitalfire, Reduction Firing
Hỏi Cương Duyên
Nếu quý khách cần hỏi thêm về bài này hay về một mẫu cụ thể, Cương Duyên sẵn sàng giải đáp qua hotline 0968 505 268, Zalo hoặc Facebook.